Pokazywanie postów oznaczonych etykietą Jabłonna. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą Jabłonna. Pokaż wszystkie posty

poniedziałek, 13 stycznia 2025

 


Podwarszawskie choinki

Od wielu lat na początku stycznia, co roku na początku kolejnego nowego, na wycieczce z przyjaciółmi z wędrowniczych szlaków ruszam pod choinkę pośród otaczającego moje miasto pleneru. Szuka się jakiegoś ładnego świerczka, najlepiej pośród lasu,  ubiera drzewko choinkowymi ozdobami, ktoś się przebiera  za św. Mikołaja, a przez każdego przyniesione prezenty się losuje. Każdego kolejnego roku to choinkowe spotkanie dobrze jest zorganizować w innym lesie, w innym miejscu, po innej stronie Warszawy. Koniecznie jednak na tyle blisko miasta, aby było to miejsce z dobrą komunikacją publiczną. I otóż, proszę państwa, znalezienie miejsca z rosnącym w nim dekoracyjnym świerkiem łatwe nie jest. Czasem w roli choinki występować musi jałowiec, albo sosenka. 

Naszą domową choinką najczęściej jest świerk. On przede wszystkim, taka tradycja! Do naszych domów pod koniec grudnia przybywają choinki z plantacji, nie z lasów. Całe szczęście zresztą, że z plantacji, a nie z lasów. Skądinąd, w lasach na naszym Mazowszu zbyt wielu świerków się nie uświadczy.  A jeśli są, to najczęściej dość młode.  Nie ma wiekowych drzewostanów świerkowych.  W podwarszawskiej Puszczy Kampinoskiej świerki są absolutną rzadkością. Podwarszawska okolica albowiem znajduje się w naturalnym pasie bezświerkowym, obejmującym środkową część Polski.  W miejskich i podmiejskich osiedlach świerków nie brakuje, zostały posadzone gwoli upiększenia ich otoczenia.

Choinkowe spotkania turystyczne gromady, której staram się przewodzić, organizuję od wielu lat. Zmieniali się nam uczestnicy i turystyczni Mikołaje, wdziewający na głowę przechodnią, czerwoną czapę. Sporo świerków zagrało rolę turystycznej choinki. Chociaż w podwarszawskich lasach świerków niewiele, ale jak się poszuka, to znaleźć można. Przywędrowały tam  czasem wbrew ich naturze,  a one starają  się jak mogą, żeby nas nie zawieść.  

Ten świerczek z tego zdjęcia rośnie w Parku Młocińskim, znajdującym się na przedprożu Puszczy Kampinoskiej w granicach Warszawy. W cieplejszej porze roku polanka z tym świerczkiem pośrodku, służy ostatnio jako miejsce wspólnych pikników naszych słowiańskich braci zza wschodniej granicy, przez wojnę zmuszonych do ujścia ze swojego kraju i zamieszkałych w Warszawie. Aż się prosiło, aby  ten niepozorny świerk odegrał dla mojej gromady rolę choinki o zimowej porze roku, najchętniej oczywiście około święta Nowego Roku. 

 


Do Młocin pierwszy raz przyjechałem przed kilkudziesięciu laty tramwajem linii nr 28. Linia  zaczynała się na pętli Marymont, kończyła tuż obok miejsca, w którym po jej likwidacji postawiono młocińskiego McDonalda. Można tam teraz dojechać od metra autobusem miejskim, a w pogodne weekendy niemal zawsze jest zapchany  parking samochodowy.  Co  ambitniejsi mogą  dojść tutaj niebieskim szlakiem turystycznym, który koło Wólki Węglowej łączy się z siecią szlaków kampinoskich. Lasy Miejskie Warszawy ładnie zadbały o  to miejsce, są miejsca na pikniki, trasy do wędrówek i zawsze czeka na chętnych przygotowane drewno na ogniska.

 
 Po drugiej stronie Wisły znajduje się Jabłonna, a w niej, dostępny dla społeczeństwa i praktycznie bez ograniczeń,  jeden ze znamienitszych zabytków historii i architektury na Mazowszu, późnobarokowy pałac Poniatowskich, otoczony dorodnym, krajobrazowym parkiem. Rosną w nim zabytkowe dęby i  graby, wiązy i jesiony, białodrzewy i sokory oraz olśniewająco piękne modrzewie, jakich się nigdzie indziej poza tym parkiem na Mazowszu nie spotyka. I tuż obok pałacu jest kępa świerków, pod którą urządzałem wraz z przyjaciółmi naszą styczniową choinkę nie raz jeden, a bywało że i śnieżną zimą (bo takie kiedyś się zdarzały, chociaż trudno w to dzisiaj uwierzyć). Mikołaj rozdawał prezenty, czasem udawało się zobaczyć wnętrza pałacowe (bo akurat nie było jakiejś zamówionej tam imprezy), potem przez park ruszało się na przechadzkę ku Wiśle, gdzie w rezerwacie „Ławice Kiełpińskie” na zwiedzających czeka pejzaż niezmieniony od wieków....



Jabłonna na takie zimowe eskapady jest niezrównana, towarzyska zabawa choinkowa staje się tam także wyprawą krajoznawczą i przyrodniczą. Niewiele miejsc podobnych jest pod Warszawą. Tradycyjne spotkania choinkowe w gronie przyjaciół z turystycznych szlaków zwołuję przeszło pół wieku, tyko raz została odwołana, bo mrozy były siarczyste ogromnie.  W poszukiwaniu dobrego miejsca na naszą turystyczną choinkę jeździło się w różne lasy, w Śródborowie koło Otwocka podejmowała nas dyrektorka Mazowieckiego Zespołu Parków Krajobrazowych Narodowych,
w Lasach Chojnowskich zawiadujący nimi nadleśniczy, w ośrodku edukacji leśnej koło Celestynowa zaopiekowali się nami celestynowcy leśnicy,  tam było nas najwięcej i ognisko było z przepisami ppoż. zgodne jak należy. Był łoś zaciekawiony turystami, ale tylko taki łoś muzealny. Była też wycieczka nad malownicze torfowisko wysokie ma 'Bocianowskim Bagnie', gdzie powiódł nas tam zastępca pana nadleśniczego.  

 





Kiedyś wędrowało się ku choinkom oddalonym nawet i o dziesięć kilometrów od komunikacji, w Celestynowie było nas całkiem sporo. Teraz, co kolejne choinkowanie, to bliżej Warszawy się odbywa! No cóż, średnia wiekowa nam rośnie,  a chęci ubywa. Prawa natury są nieubłagane...

Podkowa Leśna jest miejscem w sam raz dla starzejącego się towarzystwa. Bo blisko i dojazd dobry. Dla przyjezdnych wędrówka zimowa uliczkami Podkowy Leśnej jest  przygodą. Także estetyczną.
 

Ta podwarszawska miejscowość jest niezrównanym przykładem polskiego miasta-ogrodu.  Witałem tam nowy rok z przyjaciółmi  pod wysokim, kanadyjskim świerkiem u stóp zabytkowego Kasyna podkowiańskiego, innym razem pod rachityczną choinką pośrodku miejskiego parku, na skłonie morenowych wzgórz, zwanych żartobliwie przez tubylców  Podkowiańskimi Alpami. 
 
Gdy już kolędy zostały odśpiewane, a prezenty  szliśmy później ulicami miasta ogrodu, pośród willi, pobudowanych u stóp kłaniających się niebu wysokich dębów i sosen, a niemal każda z nich niosła za sobą swoją historię i historię mieszkających w nich ludzi.  

Zatrzymywaliśmy się tu i tam przed różnymi podkowiańskimi willami  i płynęły przewodnickie opowieści. O drewnianej wili Aida, w której  pisarz Jarosław Iwaszkiewicz gościł kompozytora Karola Szymanowskiego, o ukrytym wśród drzew domku nazwanym 'Kurzą Stopką', w którym Benedykt Hertz pisał popularne kiedyś Wspomnienia starego samowara, o modernistycznym kościółku pod wezwaniem Św.Krzysztofa, w którym w latach komuny odbywały się pierwsze w Polsce msze  z udziałem zespołu mocnego uderzenia; to była soborowa rewolucja w polskim Kościele. Na zakończenie choinkowych wycieczek czasem udawało się jeszcze zaliczyć  były sympatyczne 'posiady' przy posilku pod dachem; w Podkowie czekał obiadek w gruzińskiej restauracji o nazwie "Suliko" (tzn. 'duszyczka' po gruzińsku). Rozpusta przy stole: chaczapuri, adżapsandali, czinkali. Towarzyszyło nam nagranie pieśni o pannie, zwanej Suliko, ulubionej przez małego Soso Dżugaszwili ...


W krajobrazie Puszczy Kampinoskiej dominują przede wszystkim bory i w tych borach wszechwładnie króluje sosna pospolita. Świerków tam tyle, co na lekarstwo. Zasadzono je w nielicznych miejscach.
Naukowcy nie są tego pewni, w każdym razie nie wszyscy.  czy one rosną  na swoim. Jedni twierdzą, iż z punktu widzenia klimatu czy warunków glebowych nie ma przeciwwskazań do wegetacji świerków. Inni, że większa część Mazowsza leży poza naturalną granicą występowania świerka, więc w parku narodowym, który winien spełniać rolę „skansenu przyrodniczego”, świerki rosnąć nie powinny. Tam, gdzie go można zobaczyć częściej, został wprowadzony trochę na siłę. Rzadko osiąga większe rozmiary,  ale przyznać należy, że urody krajobrazowi dodaje. Jakby się kto pytał, o to przecież nam chodzi: w Puszczy Kampinoskiej puszczy poszukujemy.

Świerki bardzo „ubierają” las,
dodają lasom tajemniczości i puszczańskiego wdzięku, są urodnym, dekoracyjnym elementem, jak w otoczeniu tej dróżki, którą Kampinoski Park Narodowy poprowadził jedną ze swoich oznakowanych ścieżek edukacyjnych, wiodąca wokół uroczyska Biela kolo Starej Dąbrowy. Świerk lubi wilgoć i chłód. W górach jest gatunkiem lasotwórczym. Na podwarszawskich nizinach szuka towarzystwa innych drzew, które go osłonią od słońca i zapewnią świeżość gleby. Podwarszawski świerk zapewne nigdy nie osiągnie dostojnego wieku i wielkości imponującej. 

Skupisko niewielkich świerkowych drzewek pośród lasu znajduje się tuż przy granicy Warszawy, w otoczeniu Polany Turystycznej w uroczysku Opaleń Kampinoskiego Parku Narodowego. Z kilku świetnie zagospodarowanych polan rekreacyjnych w Puszczy Kampinoskiej, na której parkowe przepisy dozwalają na  organizowanie turystycznych imprez, tylko przy jednej z nich rośną świerki, na skraju polany w Opaleniu. Jakże więc nie skorzystać? 

Tylko kwadrans pieszej wędrówki dzieli tę polane od pobliskiej Wólki Węglowej, dokąd z centrum Żoliborza dojeżdża autobus miejski linii 110. Dojeżdża tam ona  "od zawsze", cały czas z tym samym numerem. Sto-dziesiątką jeździło się  do Puszczy Kampinoskiej jeszcze wówczas, gdy nie była parkiem narodowym. Rzadkość w naszym kraju, gdzie nieustannie się zmienia, likwiduje lub przenosi w inne miejsca. Moja pierwsza wycieczka do Puszczy Kampinoskiej tutaj właśnie mnie zaprowadziła. Dla tysięcy warszawiaków to jest las domowy, wszystkie okoliczne szlaki po kilkadziesiąt razy przewędrowali i o każdej porze roku. Chociaż nie ma tu wiekowych starodrzewów i przyrodniczy krajobraz okolicy jednak w żadnym razie nie przypomina puszczy takiej, jak prawdziwą puszczę sobie wyobrażamy. Ona zaczyna się kilka kilometrów dalej. W Opaleniu króluje krajobraz parkowy. Jest przyjazny i gościnny. Więc się z niego korzysta.



Do Opalenia się przychodzi, aby odpocząć, obejść imieniny w gronie najbliższych, albo - tak jak ja z turystyczną gromadą przyjaciół - czerpać frajdę z udziału w dorocznym spotkaniu choinkowym na początku stycznia. Jest tedy tak, jak powinno, jest Mikołaj i są choinki w tle, a na koniec jest łyczek szampana na nowy rok i są życzenia. Tylko śniegu brak, bo tak się z tym klimatem teraz powyrabiało. Szukając archiwalnych zdjęć z tej okolicy w swoim komputerze znalazłem serię kilku fotografii zimowych, które zdjąłem czternaście lat temu, w roku 2011. Nigdy potem już takiej zimy tutaj nie zdejmowałem. To ośnieżone sosny pospolite na Łużowej Drodze, wiodącej od Opalenia ku rezerwatowi sierakowskiemu. Śnieżna okiść  na tych sosnowych gałązkach jest jak malowanie
.

W początkach stycznia 2025 r. odbyła się już sześćdziesiąta wycieczka choinkowa towarzystwa, z którym po podwarszawskim Mazowszu wędruję. W roli choinki wystąpił tym razem smukły jałowiec w lasach legionowskich koło Choszczówki. Od stacji metra przy dw.Gdańskim w Warszawie jedzie się tam pociągiem szybkiej kolei miejskiej zaledwie w 18 minut. Lasy w tamtej okolicy rosną  na zwykłych, mazowieckich piachach i są wyłącznie sosnowe. Świerków tam szukać trzeba z lupą w ręku. Ale, jak spadnie śnieg, jest tam przepysznie i owszem. Więc było tak, jak to bywa, gdy o zimowej porze zima wstąpi choć na chwilę na nasze podwarszawskie Mazowsze.  Właśnie to się przytrafiło. Wyjść z mieszkania rankiem się nie chciało. Zapowiadała się śnieżna plucha. Rozkosznie ośnieżony sosnowy bór mazowiecki pod Choszczówką czekał na nas z prawdziwą zimą. Poszliśmy przezeń ku wyniosłemu jałowcowi, któremu tego dnia przydzieliliśmy rolę naszej choinki... Niewielka grupka najdzielniejszych się zebrała na powitanie nowego 2025 roku. Kilkoro z tego obrazka zaliczyło  już jednak całkiem spory staż choinkowy. Przez te wszystkie lata pod styczniowymi choinkami było nas zapewne z ćwierć tysiąca osób, a może nawet i więcej.  Ogromne walory ma wędrówka samotna.  Ale w dobrym, wypróbowanym towarzystwie bywa jeszcze lepiej. 


 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

środa, 6 stycznia 2016

O kilka kroków od Warszawy:    
Jabłonna

Pałac w Jabłonnie na XIX-wiecznej ilustracji.

Jabłonna leży o kilka kroków od Warszawy, często ją odwiedzam, bo niedaleko, a miejscowość zacna, znajdujący się tam pałac niepośledniej wartości architektonicznej, pałacowy park nadzwyczaj urodziwy, a historia Jabłonny poruszająca i niewiele podwarszawskich pałaców może się tak interesującą historią poszczycić. 

    Jeszcze kilka mil drogi - a oto zza wzgórza
    Piękna się, ocieniona Jabłonna wynurza.
    Idź odwiedzić tę ustroń stopy pobożnemi,
    Bo tutaj żył przed laty bohater tej ziemi.
    Zwiedź ten cienisty ogród - może gdzie w altanie
    Sam Józef Poniatowski przed oczy ci stanie
    W sutej, żołnierskiej burce, w kaszkiecie hułana.


  Taką zobaczył Jabłonnę Władysław Syrokomla we "Wspomnieniach pielgrzyma" z roku 1861 i wybaczmy mu te rymy, tak rozkosznie naiwne i proste. Przez dziesiątki lat żywili się Polacy coraz bardziej, z upływem lat rosnącą i olbrzymiejącą postacią księcia Józefa. 

    Całą Jabłonnę wypełniała dla mnie światowo-rycerska postać księcia Józefa Poniatowskiego - wspominał Wiktor Gomulicki w jednej ze swoich nowel, której akcja rozgrywa się m.in.w żydowskiej bryczce, jak dzisiejsze autobusy przewożącej pasażerów na trasie z Pułtuska do Warszawy, a którą to trasę Gomulicki po wielekroć przemierzał. Pisał tedy: "Z okna izby zajezdnej przyglądałem się bramie żelaznej wiodącej do jego niegdyś parku. Przy podjeździe leżały tam dwie olbrzymie kule kamienne, przez kratę było widać zwężającą się perspektywicznie aleję nagich, skostniałych od mrozu drzew parkowych. Zdawało mi się nieraz, a z mgły przesłaniającej głębię parku, wysuwa się bez szmeru biały łabędź sani książęcych, a na nim młodzieniec w burce, z małymi na rumianej twarzy >bakenbardami<, z oczyma ciskającymi błyskawice."
      W Jabłonnie o każdej porze roku jest ładnie, także w porze bezlistnej, ale najładniej jest kolorową jesienią, ale i zimą tam zajść warto, zimą albowiem Jabłonna ukazuje zupełnie inne oblicze i ono jest bardzo, ale to bardzo urodziwe. Przed sześciu laty zima była śnieżna mocno, byłem tam  z gromadą przyjaciół. To zdjęcie wykonałem w styczniu, a zima styczniowa lutą była wówczas niezmiernie.


Były takie zimy na Mazowszu, także i w Jabłonnie;styczeń w  roku 2010. Fot.L.Herz 
    Pałac w Jabłonnie powstał nie jako zimowa, lecz jako letnia rezydencja. Zapewne większość z nas nie wie, że moda na podmiejskie wille rozpoczęła się w Warszawie około roku 1770 i że w Jabłonnie jedna z willi najpierwszych powstała, a dodajmy, że stoi tam nadal i to od lat 235. Dzisiaj, w  którą by stronę wokół Warszawy nie pojechać, wszędzie aż roi się od letniskowych działek, domów i podmiejskich willi. Żadna z nich willi w Jabłonnie nigdy nie dorówna.
    Willa podmiejska w Jabłonnie nie jest zwykłą willą książęcą, to mały pałac, nie byle kto ją zamawiał, nie byle kto projektował. Ten pałac powstał na zamówienie ówczesnego właściciela Jabłonny, późniejszego prymasa, księcia biskupa Michała Poniatowskiego. Na podmiejską willę miejsce było akuratne, trzeba je było tylko zagospodarować odpowiednio, do budowania został powołany  twórca warszawskich Łazienek, Dominik Merlini. W latach 1775-79 powstała w Jabłonnie  bardzo piękna  budowla o kształcie "na pograniczu skromnej rezydencji podmiejskiej i pawilonu towarzyskiego", jak to określił Tadeusz Broniewski.  Wciąż dzieło Merliniego oglądamy, tylko nieco potem było przebudowane, bardzo zresztą udatnie, przez Henryka Marconiego w roku 1837. Wespół z pawilonami oficyn, również autorstwa Merliniego, oraz z oranżerią, wystawioną wedle projektu Szymona Bogumiła Zuga, tworzy całość o dobrych proporcjach i szlachetnej prostocie. 
    
Dwa spojrzenia na pałac w Jabłonnie, od dwóch stron, ze wschodu i z południa. Fot.L.Herz


    Spośród kilku postaci, związanych z Jabłonną, najmocniej pamięta się księcia Pepi. Książę Józef Poniatowski tu właśnie częściowo spędzał swoje "politycznie bezczynne lata", jak to się ładnie zazwyczaj ujmuje w zgrabne słowa. Gdy Stanisław August namawiał bratanka do udziału w polityce, pisał książę do królewskiego stryja: "chciałbym sobie siedzieć spokojnie w Jabłonnie". Nie były to najlepsze lata późniejszego bohatera narodowego, a po śmierci w nurtach Elstery - dodajmy - również bohatera romantycznego. Bardzo byronowska była ta śmierć. I bardzo niepotrzebna, chyba że na potrzeby legendy. 
  Najbardziej znany obraz, przedstawiający śmierć księcia, namalował go January Suchodolski.







Jeśli gdziekolwiek na podwarszawskim Mazowszu pozostały ślady zakotwiczającej się romantyczności, są one tutaj właśnie, a nie w pozbawionej narodowego charakteru sentymentalnej Arkadii koło Łowicza. Właśnie tu, w Jabłonnie, w cieniu legendy jakże polskiego bohatera. Z wszystkimi jego ułomnościami i zaletami.  Książę Józef Jabłonnę odziedziczył. Korzystał z niej, zapisał się w jej dziejach najtrwalej, ale nie on był tym, który Jabłonnę stwarzał. On dawał Jabłonnie charakter. Barwił jej życie. Nasycał swoimi słabościami i temperamentem, swoją indywidualnością. Jabłonnę kształtowali inni. Pora, aby ich również przedstawić. Zatrzymajmy się przy kilku postaciach.


Pierwszą znaną osobistością, rezydującą w Jabłonnie, był Karol Ferdynand Waza, biskup wrocławski i płocki, opat mogilski, czerwiński i tyniecki, książę raciborski i opolski. Jak pisał o nim Paweł Jasienica w "Rzeczpospolitej obojga narodów", ksiądz biskup był małomówny i nietowarzyski, zamknięty w sobie i zawsze byle jak ubrany, posiadał jednak przygarść zalet, których kraj pragnął, niczym kania deszczu. Karol Ferdynand uchodził za skąpca, ale gospodarzem był znakomitym, swoje dobra kościelne doprowadził do stanu kwitnącego, na potrzeby społeczne umiał nie szczędzić grosza. Wróg pustosłowia, rzeczywiste potrzeby szanował i lubił otaczać się ludźmi do rzeczy. Zdecydowany i stanowczy, zawsze wiedział czego chce.

    Był kandydatem na tron królewski. W roku 1648 w czasie elekcji walczył o ten tron z Janem Kazimierzem. Podczas elekcji czekał na jej wynik w swojej Jabłonnie, "gościnnie w niej tęgo poił szlachtę", a gdy szala zwycięstwa poczęła się przechylać na korzyść jego brata, który w tym samym czasie czekał na wyniki w bardzo stąd blisko położonym Nieporęcie, ogłosił rezygnację. Elegancko się zachował, przyznać trzeba.

    W roku 1773 od kapituły nabył rezydencję późniejszy prymas, biskup i książę Michał Poniatowski. To on nadał rezydencji szlif, nadal widoczny i dzisiaj. I to on do budowy najął Dominika Merliniego.    Merlini do Polski przybył jako trzydziestoletni młodzieniec i w Polsce zrobił oszałamiającą karierę. Już trzydziestojednoletni był warszawskim budowniczym. W wieku lat 38 uzyskał nobilitację i signor Merlini został imć Merlinim. Kształtował wnętrza warszawskiego zamku królewskiego, potem zajął się Łazienkami, wreszcie przystąpił do projektowania zespołu pałacowego w Jabłonnie. Gdy budowa została zakończona w roku 1779, Merlini miał lat czterdzieści dziewięć. Pozostało mu jeszcze osiemnaście. Urodził się jako Włoch w Italii. Gdy umierał jako polski szlachcic w polskiej Warszawie, od roku była ona okupowana przez Prusaków, a szesnaście lat po śmierci Merliniego miał zginąć najsławniejszy z lokatorów zbudowanego przezeń pałacu, książę Pepi.

   W czasie, gdy Dominik Merlini kształtował w Jabłonnie swoje dzieło, młody książę był jeszcze szesnastoletnim młodzieńcem o urodzie cherubina, obkomplementowywanym na austriackim dworze cesarskim. Pałacyk zawierał tylko mieszkanie właściciela; natomiast apartamenty gościnne oraz dwór prymasa mieściły się w dwóch pawilonach bocznych, z których lewy zwany jest królewskim, na pamiątkę bytności Stanisława Augusta w Jabłonnie. Kształtował park Szymon Bogumił Zug, który zaprojektował i wystawił grotę, wieżyczkę i kiosk chiński, a samemu parkowi nadał charakter krajobrazowy. Później nieco wybudowano zaprojektowaną przez Zuga oranżerię, skośnie ustawioną poza prawym pawilonem.

Oranżeria pałacowa, klasycyzm doskonalszy od doskonałego. Fot.L.Herz


    Styl w jakim pałac wybudowano określany jest jako klasycystyczny, chociaż ta budowla nie jest taką w pełni. "Reminiscencje baroku splatają się tu z elementami klasycyzmu we francuskiej redakcji", jak to określiły autorki opracowania tyczącego Jabłonny w "Katalogu zabytków sztuki w Polsce". Barokową jest przede wszystkim bryła pałacyku z okrągłym salonem na osi, wysuniętym w postaci trójbocznego ryzalitu w elewacji ogrodowej. Szczególnie charakterystycznym motywem całej kompozycji jest wieżyczka na osi środkowej fasady, zwieńczona hełmem z kulą.  

Dwie fasady pałacu, frontowa i ogrodowa. Fot.L.Herz
     Całkowicie odmienne są obie elewacje. Gdy patrzeć na nie, wydaje się, iż przynależą do zupełnie innych budowli. Frontowa jest mniej jednolita od ogrodowej. W elewacji ogrodowej dominuje wysunięta i przewyższająca całość o piętro część środkowa mieszcząca salę balową. Ten sposób rozwiązywania centralnej części budowli pałacowej stosowany był w osiemnastowiecznej architekturze francuskiej i angielskiej. W Polsce pojawił się w architekturze pałacowej w wielu odmianach. Kompozycja elewacji ogrodowej pałacu w Jabłonnie należy do najwcześniejszych klasycystycznych rozwiązań tego typu w Polsce.

    Jest w Jabłonnie trochę sarmatyzmu, szczypta angielszczyzny, co nieco francuszczyzny i jest spora porcja dramatu. Po samobójczej śmierci prymasa, rezydencja przeszła w ręce księcia Józefa Poniatowskiego. W Jabłonnie książę przyjmował swoich gości w salonach i pokojach na parterze pałacyku. Mieszkał skromnie i swoje pokoje skromnie wyposażył. Tylko na ścianach zawisło nieco militarnych pamiątek, trochę okazów z jego świetnej kolekcji broni oraz szkice Orłowskiego, a wśród nich jeden przedstawiający bitwę pod Zieleńcami. Było to pierwsze polskie zwycięstwo w polu od czasów wiktorii Jana III Sobieskiego. 18 czerwca 1792 książę osobiście poprowadził polską armię do zwycięstwa na wojskami carskimi. Niespełna dwa miesiące wcześniej zawiązana została konfederacja targowicka, do której później przystąpił stryj księcia i jego protektor, król Stanisław August Poniatowski. A że potem naczelnikiem wojskowym został obrany Tadeusz Kościuszko, a nie on właśnie, więc też książę Józef miał powody, by być zgorzkniałym. Zgorzknienie zmienił na wesołe życie. Czy jednak nie była to tylko maska bawidamka, jaką narzucił sobie dla ukrycia rozczarowań, jakich mu los nie szczędził w tym czasie?

    Zawsze otoczony gronem gości, spędzał wiele czasu albo w swoim warszawskim Pałacu pod Blachą, albo tutaj, w Jabłonnie, gdzie panowała pełna swoboda, a goście księcia żyli wedle własnego rozkładu dnia. Kiedy chcieli, to wstawali, potem gawędzili przy śniadaniu, następnie mężczyźni udawali się na dół do tzw. kawiarni, i dalej gawędzili, paląc tytoń turecki na długich cybuchach. Przez następne godziny Poniatowski albo grał w piłkę "rakietem" albo oddawał się jeździe konnej. Kobiety natomiast, po śniadaniu i rannej toalecie gromadziły się u pani Vauban. Kilkakrotne uderzenie w dzwon chiński zwoływało gości i domowników na wykwintny obiad na modłę francuską. A wieczorami spacery w powozach lub konno, rzadziej przejażdżki wielkimi łodziami po Wiśle.
Popiersie damy, bardzo z epoki, ten wizerunek można w Jabłonnie zobaczyć. Fot.L.Herz

    Krąg złotej młodzieży z otoczenia księcia nosił wówczas tzw. mundur Jabłonny, mocno kolorowe i pstrokate odzienie. Więc młodzieńcy młodzi i młodzieńcy już nieco podstarzali, zakładali na się frak jasnozielony, żółto podszyty, z czarnym kołnierzem i złoconymi guzikami z wyobrażeniem konia angielskiego, z napisem "Jabłonna", albo kamizelkę, często pasową, suto szamerowaną złotem, na huzarską modłę. Ten ubiór plus kult konia, huzara i romansów "tworzyły swoistą mieszaninę sarmatyzmu ze snobistyczną, arystokratyczną modą na angielszczyznę".

    To prawda, że nie były to najlepsze lata w życiu księcia. Najlepsze przyszły potem. Razem z Napoleonem. I już nie miał książę czasu na Jabłonnę. Tych najlepszych lat było zresztą zaledwie kilka, jakże jednak intensywnie przeżytych! Zaangażował się uczuciowo, jak się zdaje po raz pierwszy, na pewno już dozgonny. Został jedną z najważniejszych postaci Księstwa Warszawskiego, utworzonego przez Bonapartego. Został kawalerem francuskiego orderu Legii Honorowej, generałem, ministrem wojny i wodzem naczelnym armii Księstwa, marszałkiem Francji. Osłaniając odwrót armii francuskiej poległ pod Lipskiem w roku 1913. 
     O, ironio! Dopiero po śmierci - kto wie, czy nie będącej wyborem świadomym - poczęła rosnąć jego postać, aż nowy jego wizerunek przesłonił już całkowicie niemal lata Jabłonny i teraz wszyscy go pamiętają takim, jakim jest na konnym pomniku dłuta Thorvaldsena, stojącym na warszawskim Krakowskim Przedmieściu.


W jakiś czas po śmierci księcia właścicielką Jabłonny została Anna z Tyszkiewiczów Potocka, po rozwodzie z Aleksandrem Potockim od roku 1821 żona byłego adiutanta Napoleona, gen. Stanisława Dunin-Wąsowicza. Popularna Anetka była uzdolnioną malarką i projektantką ogrodów. Jej staraniem wokół pałacu powstał bardzo malarski park o dużych walorach krajobrazowych, romantyczny lecz nie sentymentalny, co godne podkreślenia. Na bocznej ścianie pałacu została wmurowana tablica. Pod klasycyzującą płaskorzeźbą, przedstawiającą zadumaną niewiastę w antycznym stroju, siedzącą pod piramidą, widnieje napis: "Ustronie bohatera... potomkom przekazuię 1837 A.D.W." Pod napisem głowa amorka. Jakież to romantyczne! 

Romantyczne pamiątki romantycznego bohatera. Fot.L.Herz

   Po przeciwnej stronie pałacu, w pewnej odeń odległości, stoi inna romantyczna pamiątka romantycznego bohatera: łuk z napisem "Poniatowskiemu", zaprojektowany około roku 1840 przez Henryka Marconiego. Ten łuk miał swoje romantyczne odpowiedniki gdzie indziej: pomniki księcia Józefa wzniesiono w Puławach i w Zofiówce na Ukrainie. O kilka kroków od łuku w Jabłonnie widnieją ruiny romantycznej groty.

     Park w Jabłonnie jest wyjątkowy i można w nim spędzić nawet i kilkadziesiąt minut i to bez minuty znudzenia, chociaż nie należy do parków dużych i ma zaledwie trzydzieści hektarów powierzchni. Niewiele w nim widać z pierwotnego założenia z czasów królewicza biskupa Karola Ferdynanda. Główną pracę wykonał Szymon Bogumił Zug po roku 1778, który to co było przekomponował, to i tamto dołożył i wówczas powstała ta aleja dojazdowa, okalająca trawnik przed pałacem. Potem do roboty wzięła się Anetka; powstały nowe dukty widokowe i nowe perspektywy się odsłoniły. Niestety, wybudowanie wału ochronnego nad Wisłą w końcu wieku XIX, zamknęło perspektywę najważniejszą i zlikwidowano wtedy sadzawkę od strony fasady ogrodowej.
W balowej sali. Fot.L.Herz

   Pośrodku pałacu za najpiękniejsze pomieszczenie uchodziła zawsze sala balowa, ukształtowana przez Merliniego. Wnętrza wciąż pełne są dzieł sztuki, ale to już zupełnie inne obrazy, akwarele i ryciny oraz meble, przybyłe tutaj dopiero po drugiej wojnie światowej, ponieważ wyposażenie pierwotne, po odebraniu Potockim Jabłonny w toku 1945, zostało przez nich wywiezione za granicę. W niektórych salach odkryto fragmenty fresków z wieku XVIII, najpewniej będące dziełem Szymona Mańkowskiego. W podziemiach znajdują się malarskie dekoracje Antonio Travellego, poleconego prymasowi Poniatowskiemu przez arcybiskupa Sierakowskiego ze Lwowa. Trzeba być nieco upartym, aby móc obejrzeć te wnętrza, niechętnie udostępniane do zwiedzania zwykłym śmiertelnikom. Żal trochę, że nie ma tu biograficznego muzeum księcia Józefa, który na nie zasługuje. Jest za to ekskluzywna restauracja w podziemiach i tam każdy przy kawie lub kotlecie może podziwiać freski Travellego. 
Satyr w pogoni za nimfami wśród rzecznego szuwaru. Fresk Travellego w podziemiach pałacu. Fot.L.Herz
    To, co widać w Jabłonnie dzisiaj, to po zniszczeniach wojennych w roku 1944 zostało odbudowane nakładem państwa. Nazywając rzecz po imieniu: jest to w dużej mierze rekonstrukcja, lecz bardzo udana. Nad odbudową kształtu architektonicznego czuwał Mieczysław Kuźma, nad odbudową wnętrz miał pieczę Tadeusz Wierzejski, ogrodem zajmował się Gerard Ciołek. W roku 1953 rezydencję przekazano Polskiej Akademii Nauk. Odbywały się w Jabłonnie liczne naukowe sympozja i międzynarodowe spotkania ludzi kultury, literatów, dziennikarzy, bywają spotkania polityków. W roku 1977 odbyły się w pałacu pierwsze śluby cywilne, a jeden z takich ślubów opisał Jerzy Andrzejewski w powieści "Miazga" i chociaż jest to literacka fikcja, jednak zawiera wiele prawdziwego obrazu, dość dosadnie charakteryzującego pewien okres w życiu pewnych warstw o pewnym znaczeniu w okresie PRL-u. Pałac dzisiaj zarabia na siebie głównie organizacją wesel i jest wynajmowany często jako dekoracja przy realizacji zdjęć do różnych filmów. Wypada w nich pierwszorzędnie.
   Dostępny jest publiczności park pałacowy, jest wspaniały, ale ostatnio stał się nieco zaniedbany, pewnie dlatego, że jest otwarty dla publiczności jako park miejski,  ranią oczy   potłuczone latarnie parkowe i tynk odpada z oranżerii i z Łuku Poniatowskiego, a chińska altana jak czekała na remont przed laty, tak czeka, zapuszczona, otoczona ogrodzeniem. Wciąż na szczęście rosną tam drzewa wielgaśne, a wśród nich  najokazalsze na Mazowszu modrzewie, ach! jakież to są drzewa ogromne, jakże wysokie, o poradlonej korze swoich pni, pięknych jak bywa piękną starość. Wędrując od parku z biegiem Wisły zobaczy się rosnące wśród pól ogromne nadwiślańskie topole czarne, imponujące drzewa, tutaj o prezencji, jakiej gdzie indziej nad Wisłą topole mieć się nie zdają.

      Sześć lat temu o zimowej porze poszedłem z przyjaciółmi nad Wisłę koło Jabłonny. Już za przeciwpowodziowym wałem ochronnym znajduje się teren rezerwatu przyrody "Ławice Kiełpińskie", prowadzi tam wąska ścieżka, którą przegradza kilka drzew, powalonych przez bobry. Nad rzeką czekał  tam na nas pejzaż niezmieniony od setek lat, krajobraz jaki oglądali zapewne jeszcze mazowieccy książęta. Przed sześciu laty zima styczniowa była śnieżna mocno, chociaż szary był dzień i chmurny, zupełnie nie pocztówkowy, a przecież było tam tak, jak trzeba, nad tą Wisłą koło Jabłonny. Za kilka dni tam znowu będę. Podobno ma prószyć śnieg...
Zimowa Wisła pod Jabłonną w dniu  bezsłonecznym, pod niebem szarym. Fot.L.Herz

W tekście tym wykorzystałem fragment swojej książki "Klangor i fanfary", która ukazała się w r.2012 nakładem Wydawnictwa Iskry.