Pokazywanie postów oznaczonych etykietą Osieck. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą Osieck. Pokaż wszystkie posty

czwartek, 16 lutego 2023

Nie zamarzające źródło w Osiecku

We wczesnym średniowieczu, między VII, a X wiekiem, znajdował się w Osiecku   gród obronny strzegący leśnego traktu i ten gród właśnie, wraz z rozwijającym się podgrodziem,  dał początek osadzie. Dla rezydujących w Czersku książąt mazowieckich Osieck był ważną miejscowością. Mieli tu swój dworzec myśliwski, postawiony przy tym nigdy nie zamarzającym źródle.  W tym dworcu w roku 1503 zakończył w nim życie ojciec dwóch ostatnich książąt mazowieckich, Konrad III. Chronił się tu przed zarazą, aż kilkakrotnie, król Zygmunt III Waza. W roku 1634 pisał  Jędrzej Święcicki:, iż istniał w Osiecku zwierzyniec, obwarowany dookoła ostrokołem, a założyli go dla własnej rozrywki dawni książęta mazowieccy, wpuściwszy weń jelenie i kozły. Od tego ostrokołu, tj. osieku czyli zasieków, pochodzi nazwa osady.

Miejscowość znajduje się na południowo wschodnim Mazowszu, dzisiaj Osieck jest wioską, siedzibą urzędu gminy, osadą  o charakterze miasteczka z prostokątnym rynkiem pośrodku, ma też ogromny neogotycki kościół, jakby za duży dla siebie, bo osada niewielka. Niezły architekt go projektował, wieże ozdobił koronami, nieco przypominającymi zwieńczenie wyższej z wież Bazyliki Mariackiej z Krakowa. A obok świątyni stoi zabytkowa, drewniana plebania, o architekturze jako żywo na Mazowsze przeniesionej gdzieś z głębi carskiej Rosji.  



Ma także Osieck - i to chyba najbardziej mnie zawsze ku niemu ciągnęło -  niezamarzające Książęce Źródło. Sprawdzałem to w zimie, mróz był wcale solidny, ogromne sople zwisały z okolicznych dachów, Śniegu było sporo, był zmarznięty należycie,  a ze źródła przy ulicy Źródlanej biła źródlana woda. Na Mazowszu jest ewenementem! I jeszcze do tego z taką historią !  


Źródło jest zadbane, wywierzysko chronione jest daszkiem, obok jest miejsce, gdzie wędrowcy mogą odpocząć, wygodnie usiąść i wyjęte z plecaka kanapki popić wodą źródlaną. I ja tam bylem i tę wodę źródlaną piłem. 

Post scriptum. Chcąc odwiedzić osieckie źródło  i skosztować jego wody, a mieszka się gdzieś dalej, na przykład w Warszawie, powinni wiedzieć, że muszą mieć możliwość dojazdu do Osiecka prywatnym samochodem, jeśli chcą to uczynić w sobotę lub niedzielę. W weekendy albowiem żądnej gminny Osieck nie ma żadnej innej możliwości, publiczna komunikacja tu nie dociera. O dziesięć kilometrów oddalona jest najbliższa stacja kolejowa, znajduje się w Pilawie, zatrzymują się tam nawet pociągi pospieszne i można tam telefonicznie zamówić, ale autobusu do sąsiedniego Osiecka  Ot, od lat normalne już u nas w kraju wykluczenie komunikacyjne. 

........................................................................

środa, 22 września 2021

 

Najpiękniejsze szlaki mazowieckie: 
stareńkie dęby, maleńki Bełch i wywierzysko w Osiecku
Pieszo przez lasy z Pilawy do Zabieżek
 
Dolinka strugi Bełch w Górkach
        Są na podwarszawskim Mazowszu szlaki uczęszczane, ku którym ludzie ciągną jak ćmy do światła. Dlatego, że warto, bo szlaki ładne i dojazd do nich wygodny i nie za daleki. Takie są przede wszystkim szlaki Puszczy Kampinoskiej, to szlaki markowe, sprawdzone. Ale są też trasy inne, nie tak popularne, a dające możliwość przeżycia turystycznej przygody i to bardziej, niż szlaki koło Palmir lub Międzylesia. Na tych szlakach niemal na pewno nie spotkacie zbyt wielu turystów, a z dużym prawdopodobieństwem nie spotka się turysty żadnego. Fakt, że dojazd nieco dłuższy niż do Dziekanowa, Truskawia lub Zalesia Górnego, ale za to jakże te szlaki smakują! Nie mam w zwyczaju podawać w tym blogu propozycji wycieczkowych, wybór tras pozostawiam czytelnikom, niech oni decydują jak dotrzeć do miejsc, jakie  opisuję w blogu. Tym razem nie mogę jednak powstrzymać się  od szczególnej zachęty. Ta trasa jest nadzwyczajnie urozmaicona i bardzo akuratna, aby dać moc satysfakcji każdemu rasowemu turyście o krajoznawczym zacięciu.
Pozostałości Puszczy Osieckiej w okolicach Pilawy

Ciekawe ilu z czytelników tego blogu zaczynało wycieczkę w takiej na przyjazd Pilawie, aby stamtąd powędrować szlakiem turystycznym o niebagatelnych walorach krajoznawczych; tam co i raz jest coś do zobaczenia, na co warto spojrzeć, o czego historii warto wiedzie. Na stacji w Pilawie zaczyna się szlak do Łucznicy (ok.6 km). Jest  wyznakowany kolorem zielonym i tylko na pierwszym kilometrze prowadzi miejskimi uliczkami, potem wprowadza w urozmaicony krajobraz leśny, którego przyrodniczą ozdobą są niewielkie torfowiska, chronione jako użytki ekologiczne.
Dawny dwór Potockich w Łucznicy
       Niewielka Łucznica znajduje się pośród Lasów Garwolińskich na terenie historycznej, książęcej Puszczy Osieckiej. W pozostałościach podworskiego parku, wznosi się w Łucznicy przyjemnie usytuowany klasycyzujący dwór murowany, zbudowany ok.1840 roku przez Potockich z Wilanowa, którzy w pierwszej połowie wieku XIX kupili dobra osieckie i z Łucznicy uczynili główny ich ośrodek. Dwór prezentuje się sympatycznie i jest bardzo typowym architektonicznie dziewiętnastowiecznym budynkiem dworskim, po sąsiedzku z nim rośnie niezwyklej urody dąb szypułkowy, jest pomnikiem przyrody  o obwodzie 575 cm w pierśnicy. Piękny on jest nadzwyczajnie.
W tych dniach, gdy ten post wrzucam do swojego blogu, upływa właśnie kolejna ważna dla Łucznicy data.  Dnia 22 września 1934 roku na kilka dni przed śmiercią. ostatni właściciel Łucznicy Jakub Ksawery Aleksander hrabia Potocki, ostatni właściciel Łucznicy, sporządził testament. Do fundacji Jakuba Potockiego należały szmat lasów okolicznych wokół Osiecka, Łucznicy i Pilawy. Już jako bezdzietny wdowiec w roku 1934  Jakub dobra Osieckie zapisał wraz z całym innym i wielkim swoim majątkiem w kraju i zagranicą jako fundację nowo utworzonego Instytutu Marii sklodowskiej-Curie w Warszawie,  którego celem była walka z rakiem i gruźlicą.
       W czasie II wojny światowej w dworskich lasach ukrywali się partyzanci z Armii Krajowej. Wcześniej walczyli w nich powstańcy styczniowi i jest tam nawet ich mogiła. Po wojnie dwór przez dłuższy czas stał bezpański. Potem był w dworze ośrodek szkoleniowy, kolonie dziecięce i szkoła. Dzisiaj jest szczęśliwie użytkowany przez realizujące interesujący program Stowarzyszenie „Akademia Łucznica”. Służy ta Akademia animatorom kultury, artystom plastykom, nauczycielom i instruktorom plastyki, dzieciom i młodzieży, również osobom niepełnosprawnym i ich opiekunom. 

        Przez Łucznicę Łucznicę przebiega trasa niebieskiego szlaku. W jedną stronę można nim dojść do stacji Garwolin (ok.12 km) i to jest bardzo, ale to bardzo interesująca trasa leśna. W drugą stronę szlak niebieski wiedzie do stacji Zabieżki (14 km) i to jest urozmaicona trasa krajobrazowa i krajoznawcza o niepospolitych walorach. Tu ładnie i tam także. Więcej atrakcji jest na trasie do Zabieżek. Tam więc zachęcam bardziej i tę trasę tutaj proponuję.
Szlak w borze sosnowym w dolince strugi Bełch
 
  Zaraz za Łucznica szlak znakowany wprowadza na leśne dróżki i ścieżki wiodące nad dolinką strugi Bełch. Bełch to również stara nazwa nurtu na dużych rzekach, takich jak Wisła. Ten Bełch jest malutki, skacze po głazach i "bełkoce" płynąc po kamienistym dnie. Struga jest wąska, spadek ma dość duży i płynie w dolince mocno wyerodowanej, zasilana wodą wytryskającą z kilku niewielkich wywierzysk. Na stokach dolinki rośnie las, znakowana ścieżka miejscami jest wątła, ale nieźle wyznakowana. Wszędzie spotyka się niewielkie głazy i kamienie. Jesteśmy wszak wyniesieniu polodowcowym, krajobraz jest lekko pofałdowany, nie za bardzo, lecz przecież wyraźnie.

Zabytkowy dąb szypułkowy we wsi Górki koło Osiecka
 
     Nad Bełchem dochodzi się do  malowniczej wsi Górki (4 km z Łucznicy)w której rośnie drugi zabytkowy dąb szypułkowy tej okolicy, nazwany imieniem Jana Pawła II. Drzewo jest ogromne, ma 805 cm obwodu na wysokości piersi, co najmniej pół tysiąca lat, może mniej, a może więcej, dokładnie nie wiadomo, gdyż nikt jeszcze tego nie badał, jak się zdaje. W pobliżu wsi do strugi Bełch uchodzi struga Rudnik. Można się na tych strugach dopatrzeć śladów młynów i stawów młyńskich, w przeszłości przez dziesiątki lat należących do Osiecka.


    Osieck usadowił się się pośród szerokiej niecki otoczonej łagodnymi wzgórkami spiętrzającej się tutaj polodowcowej równiny. Jest wsią, chociaż nie bule jaką, bo gminną i ma charakter miasteczka; był w przeszłości miastem i miejski jest układ urbanistyczny osady z kwadratowym placem rynkowym pośrodku. Jako miasto królewskie w roku 1558 Osieck uzyskał prawa miejskie za sprawą ówczesnego dzierżawcy dóbr osieckich.
     

W dzisiejszym Osiecku przy uliczkach stoją parterowe, małomiasteczkowe domy, nad wszystkim dominuje neogotycki kościół parafialny o dwóch wieżach (ok. 3 km z Górek). Zbudowany z czerwonej cegły jest jakby zbyt wielki na tę niedużą przecież osadę. Pierwszy kościół osiecki stał w roku 1300. Był drewniany, jak i dwa następne. 
 
 
Obecna świątynia z 1902 r. zbudowana wg projektu Stefana Szyllera  (jego dziełem jest m.in. gł.budynek Politechniki i wieżyce Mostu Poniatowskiego w Warszawie), a architektura wież jest wyraźnie inspirowana kształtem wyższej wieży z Kościoła Mariackiego w Krakowie. Jest to kościół ogromny: ma 54,5 m długości, 28,5 m szerokości, nawa ma ponad 20 m wysokości, a wieże aż 50 m. 
 

Interesująco prezentuje się drewniana plebania z 1897 r. przy ul.Kościelnej (na zdjęciu powyżej), która ma wszelkie cechy typowej architektury drewnianej carskiej Rosji i równie dobrze mogłaby stać nad dalekim Bajkałem. Ten sposób zdobnictwa ojcował drewnianym willom podwarszawskim w stylu świdermajer z okolic Otwocka. 
 
Po drugiej stronie ulicy przed kościołem czeka na remont najstarszy zachowany budynek Osiecka (na zdjęciu powyżej), to budynek dawnego szpitala parafialnego z II poł. XVIII w., najstarszy istniejący dom w Osiecku. W jego lewej mieściła się pierwsza w Osiecku szkoła parafialna wraz z izbami mieszkalnymi dla nauczycieli. Prawa strona budynku służyła jako szpital parafialny, który stanowił schronienie dla bezdomnych. W pobliżu wznosi się przydrożna arkadowa kapliczka z figurą św. Antoniego z 1928 r. Figura świętego jest drewniana, osłania ją dach wspartym na czterech kolumnach.  przedstawia św. Antoniego z Dzieciątkiem Jezus na rękach.
 

     Na terenie Osiecka znajduje się kilkadziesiąt drewnianych domów zachowanych w różnym stanie. Tak były budowane miasteczka południowo-wschodniego Mazowsza. Lokalni patrioci Osiecka (z ich strony internetowej jest powyższa fotografia) zalecają uważniej oglądać  drewniany dom przy ul. Warszawskiej 8. Zwracają naszą uwagę na nabijane ćwiekami frontowe drzwi oraz oryginalne okiennice. Budynek posiada cztery izby i sień. Wykonany jest z sosnowych bali na dębowych podwalinach, a posadowiony jest na polnych kamieniach. Ściany bielone są wapnem. W domu zachował się oryginalny, zwężający się ku górze komin, do którego pierwotnie przyłączone były cztery kuchnie z każdej z izb budynku! W obrębie gospodarstwa zachowały się także drewniane zabudowania gospodarskie z początku XX w., także parkan z bali sosnowych z bramą.
    Osieckie zabytki nie należą do kategorii obiektów zainteresowania masowej turystyki, chociaż niektórych zwłaszcza lekceważyć ich się nie godzi. W Osiecku być się powinno. Nazwa Osiecka pochodzi najpewniej od osieku tj.zasieki, przegrody, płotu, warowni leśnej, utworzonej z nagromadzonych pni drzewnych. Te osieckie zasieki ogradzały zwierzyniec myśliwski, przeznaczony dla rozrywki myśliwskiej książąt mazowieckich, przyjeżdżających tu z położonego na drugim brzegu Wisły zamku w Czersku.  Liczne przekazy historyczne wspominają o tutejszym dworcu myśliwskim. W 1503 r. zakończył w nim życie ojciec ostatnich dwóch mazowieckich książąt, Konrad III. Chronił się tutaj przed zarazą król Zygmunt III Waza. Polował w Puszczy Osieckiej August III na łosie, dziki i daniele; te ostatnie były egzotyczną zwierzyną łowną, sprowadzaną do naszych lasów jako ich ozdoba i cel łowiecki. 
 

    Dziś nie ma śladu po owym myśliwskim dworcu i nie bardzo wiadomo, gdzie się znajdował. Zapewne w tej części osady, która dzisiaj jest nazywana nadal Starym Miastem, gdzieś między obecną budowlą kościoła, a dwoma źródłami doskonałej wody, które od wieków zasilają potok "o srebrzystej toni".  Książęcego dworu już dawno nie ma, zwierzyniec przetrwał tylko w herbie Osiecka (jeleń przy studni na czerwonym tle), drewniane Stare Miasto spłonęło w czasie działań wojennych 1939 roku. 
 

 Zdroje
to nigdy nie zamarzające wywierzysko osieckie. Te źródła wydają się być tutaj od zawsze. To wielka niezwykłość osady. Na Mazowszu praktycznie nie spotyka się tak mocno bijących źródeł, jak to, znajdujące się przy ul.Zdrojowej. Pili z tych źródeł mazowieccy książęta, pili polscy królowie,  jak już tam zajdziecie, nabierzcie wody w dłonie i skosztujcie. Smaczna i zdrowa jest ta zdrojowa woda! Przyjemnie zagospodarowany teren umożliwia odpoczynek w wędrówce.

    Jeżeli nie chce się wędrować dalej do Zabieżek (dalsze 7 km), a przyszło się tutaj pieszo z Pilawy w dniu powszednim, wtedy ma się szanse na autobus do Pilawy i do Otwocka, kursy tylko w dni robocze, przystanek jest na rynku, rozkład podaje Internet: http://woloszka.com.pl/komunikacja-z-terenu-gminy-osieck/. W dnie świąteczne, w
soboty i niedziele przez 7 km trzeba dyrdać dalej na nogach do stacji kolejowej w Zabieżkach, skąd pociągi do Warszawy są co ok.60 min. 
            Szlak niebieski z Osiecka do Zabieżek to trasa  zajmująca, w otoczeniu mozaika pól i lasów, na odcinku leśnym miejscami bór wilgotny, w otoczeniu kilka użytków ekologicznych, wszystkie są atrakcyjnymi widokowo torfowiskami. Szlak wiedzie tam dróżkami, które we fragmentach bywają mokrawe, to także walor tego szlaku, nie najgorszy element turystycznej przygody.  


      Legenda o Czarcim Dole
      Na północ od Osiecka w roku 1919  archeolodzy odkryli się cmentarzyska z czasów rzymskich, datowane na I-III wiek n.e. Były to groby jamowe przykryte głazami. Lud okoliczny nazywał te miejsce Czarcim Dołem (jedne) i  Czarcimi Kościołami (drugie) i związane są z nimi legendy. Różne wersje mają, wszystkie sprowadzają się mniej więcej do tego, że głównym zadaniem miejscowego czarta (każda okolica ma swojego czarta, a ta również, a jakże, było zdobywanie ludzkich dusz. O tym, że być może ten czart wciąż tu grasuje, o tym   zaświadcza mnogość nadrzewnych kapliczek, zawieszanych gdzie tylko można, zapewne tak na wszelki wypadek, aby czarta precz odgonić. 
         A temu czarowi   z legend to długo mu jakoś nie wychodziło, bo ludzie w okolicy zacni i cnotliwi. Wreszcie dopadł takiego jednego, ten mu przyrzekł swoją duszę, ale coś za coś,  zażądał, aby przedtem czart wyrwał kamienie z takiego jednego wąwozu w Ponurzyckich Górach i koniecznie nocą, między zmierzchem a świtem, przeniósł te głazy do Osiecka, na budowę kościoła. Zgrzytał czart zębami  na takie żądanie, ale zawziął się i do roboty przystąpił, kamienie wyrywał, po kilka łańcuchem związywał i na grzbiecie do Osiecka przenosił. No i ja zawsze w takich legendach bywa, tak i w tej się zdarzyło. Duszy czart nie zdobył i roboty wykonać zdążył, bo świt nadszedł i kur zapiał.
      Inna wersja legendowa opowiada, że czart chciał się przypodobać diabelskiemu księciu i chciał zbudować kościół dla Lucyfera;  kamienie z wąwozu (dziś zwanego Czarcim Dołem) przenosił na wydmę (tam były Czarcie Kamienie). Ale jak wiadomo czart może po świecie hasać głównie nocą, więc  przed świtem musiał pracę skończyć. Zdawać by się że coś w tej legendzie z prawdy być musi, bo przecież kamieni już nie ma w wąwozie. Na tamtej wydmie zresztą także nie ma żadnego kamienia. A tak naprawdę, to te kamienie wywieźli furmankami okoliczni mieszkańcy. Już bez pomocy czarta, choć na pewno za jego podszeptem zlikwidowali jedną z najważniejszych pamiątek historycznych swojej okolicy. Dziś kamienie te stanowią część wielu podmurówek w domostwach. Chociaż... kto to wie... może jednak... Przed kościołem znajduje się jeden z tych głazów, z "autentycznymi" śladami czarciego łańcucha, przy pomocy którego diabeł przenosił kamienie na jakąś tam budowę, ale że kur zapiał, więc głazy upuścił. Czy to nie ten głaz, który pokazuję na tym poniższym zdjęciu? 
 










 


 

poniedziałek, 16 marca 2020

Jak żyć w czasach zarazy


Niełatwo, po prostu niełatwo. Zaraza aktualna  nosi nazwę: koronawirus,  ma też swoją inną nazwę: COVID-19. Zaczęła się  w Chinach, dla nas egzotycznie, no i daleko. Aż przyszło do nas i zrobiło się wyjątkowo stresująco. Atakują nas ze wszystkich stron wiadomości złe lub tylko niedobre. W gazetach, radio, telewizji, w rozmowach. Na ekranie telewizora pokazują się mapy, na nich czerwone plamy ogarniają coraz to nowe kraje. Zamknięte szkoły, przedszkola i żłobki, zawieszone zajęcia na uczelniach, Odwołane imprezy masowe, zawody sportowe i koncerty, nieczynne kina, teatry i muzea. Odwołane połączenia lotnicze. Katolikom księża radzą uczestniczyć w mszach radiowych, a eucharystię przyjmować "duchowo", w domu, przed radioodbiornikiem. Papież odwołał audiencje generalne, liturgie wielkanocne odbędą się bez udziału wiernych.  Ludziom wiekowym wszyscy przypominają, że to  oni właśnie są w grupie szczególnego ryzyka. Należy często myć ręce, unikać unikać skupisk, komunikacją publiczną lepiej nie jeździć. Za granicę nas nie puszczą.
    W ostatnią niedzielę, 15 marca,  warszawska Starówka wyludniona totalnie. Ani knajp, ani turystów, ani warszawiaków na spacerze. Tramwaje  wożą powietrze.Przyjaciele  radzą:Wszyscy radzą: odpuśćcie sobie telewizję, po kilku godzinach dziennie oglądania ludzie zaczynają świrować. Pojedźcie codziennie chociaż na krótki spacer za miasto, mówią mądrzy ludzie. Oddychajcie świeżym powietrzem, nie siedźcie zamknięci. Co inteligentniejsi tak robią i uciekają w plener, w przyrodę. Kumpel z Grochowa pojechał w lasy koło Międzylesia.  Przyjaciel, który mieszka na Bielanach, najbliżej ma do Puszczy Kampinoskiej, tam pojechał, rzut kamieniem z Chomiczówki, gdzie mieszka. Parking w Truskawiu był przepełniony. Mieszkający na Ursynowie znajomy pojechał z rodziną do Podbieli na Całowanie. Pogoda fantastyczna, słoneczna, sporo wody, a raczej lodu, bo noc była mroźna. Na ich oczach odpuszczał. Bobry mają się na Całowaniu świetnie, żeremia są ogromne. Ptaków mało, para błotniaków i czyżyki. Spotkał za to kolegów, który godzinę wcześniej nagrali sześć bielików. „Za to, proszę sobie wyobrazić, tłumy ludzi! Nigdy nie widziałem tylu osób na Całowaniu. Co chwila dojeżdżały nowe samochody. Wszyscy elegancko zachowywali wobec siebie dystans, więc stresu nie było, budujące widzieć tylu ludzi w przyrodzie.”  

Wotywna kapliczka z Wawrzyszewa

Kapliczka z warszawskiego Wawrzyszewa
 
     Kilka dni temu, już było źle, ale jeszcze nie tak, robiliśmy z żoną zakupy na zapas, na wszelki wypadek. W czas wojenny tak robić albowiem należy. Przeżyliśmy wojnę światową, kryzysy w peerelu, reglamentowaną żywność na kartki, pewne doświadczenie mamy. Spanikowaliśmy nie tylko my, kolejki do kas były monstrualne, kilkudziesięciometrowe. Czekając na parkingu, aż żona zapłaci rachunek, fotografowałem stojącą obok kapliczkę. Wiele razy ją mijałem, teraz mogłem zobaczyć z bliska. Jest murowana, wysoka i piękna,wewnątrz jest figura Matki Boskiej, a poniżej napis: „na podziękowanie Bogu że nas przy życiu zachował wśród grasującej cholery w miesiącu sierpniu 1852.”. Jest to najstarsza zachowana kapliczka z Matki Boskiej w warszawskiej dzielnicy Bielany, ma 168 lat! Ciekawe, czy ktoś teraz postawi taką kapliczkę w naszej dzielnicy, dziękując za zachowanie przy życiu w czasie epidemii koronawirusa w roku 2020. W mieście? Kiedy tamtą stawiano, wokół trwała wieś. Normalna, wiejska wieś....

       Ta cholera zostawiła moc śladów w ludzkiej świadomości. Słowa “cholera” używano jako przezwiska w rodzinnych kłótniach. Pamiętam taki dowcip rysunkowy, który zobaczyłem w jednym z przedwojennych pisemek, jakie – już po wojnie – znalazłem w mieszkaniu, do którego rzucił nas wojenny los. Pismo było organem wojskowym dla sierżantów, nosiło tytuł >Wiarus<. Dowcip zaś był taki: – Najdroższa – powiedział mąż do swojej żony – na twoją cześć postanowiłem nazwać twoim imieniem nowo odkryty przeze mnie bakcyl cholery... Dla nas, dzisiejszych, śmieszne średnio, ale jakieś świadectwo obyczajowości epoki to jest.

     Wyrosłem w tej epoce. Jak coś mi się nie udało, kląłem: a niech to cholera jasna. Dlaczego akurat jasna? Tego nie wiem. A niech to cholera, raz jeden zakląłem w domu u stryjostwa. I wtedy odezwała się mała ich córeczka, ile ona mogła mieć lat? Usłyszałem jej dziecięcy głosik: bzytko cholela. A jej mama powiedziała wtedy: nie mówi się takich słów przy dziecku. Czułem, że mam bardzo czerwone uszy ze wstydu...

      Z tego wszystkiego została tylko nazwa tej choroby, utrwalona w przekleństwie. Dzisiaj to przekleństwo straciło swoją moc, współcześnie zostało zastąpione obrzydliwymi wulgaryzmami, używanymi na prawo i lewo, a w tym używaniu - o tempora, o mores! - biorą aktywny udział także kobiety, a literatura, powszechnie uchodząca za piękną, ani rusz nie chce się obejść bez tego niepięknego słownictwa. 
      Ta cholera, z powodu której postawiono tę kapliczkę w Wawrzyszewie, do Polski dotarła za sprawą wojsk rosyjskich podczas powstania listopadowego. Powracała do nas  jeszcze potem. Widocznie tak już jest pisane ludzkości, że co jakiś czas muszą ją epidemie przetrzebiać.

 Morowa kapliczka w Czerwonej Niwie

Kapliczka  w Czerwonej Nowie koło Guzowa.
  
 W okolicach Guzowa na Ziemi Sochaczewskiej, przy skrzyżowaniu lokalnej drogi z Guzowa do Nowej Suchej z szosą Bolimów – Aleksandrów – Szymanów – Paprotnia wznosi się niewielka przydrożna kapliczka na kształt miniaturowego kościółka o trzech wieżyczkach, zwieńczonych trzema krzyżami, jak na Golgocie. Postawiona została w XVIII wieku, po tym jak Bolimów i okolice nawiedził mór w 1713 roku. Zmarła wtedy większość mieszkańców, a ci co przeżyli, opuścili swoje zapowietrzone domostwa.
     Ta kapliczka to ważny zabytek, nie tylko architektury, lecz przede wszystkim polskiej obyczajowości i tradycji. Z tych trzech krzyży najważniejszy jest ten pośrodku, który jest karawaką, krzyżem „cholerycznym”. Jest to podwójnie przekreślony krzyż, w którym poprzeczka górna jest trochę krótsza od środkowej. Taki krzyż chroni przed wypadkami i nagłymi zgonami, klątwami, kradzieżami, burzami, piorunami. Leczy bezsenność. Dzisiaj karawak się już nie stawia, kiedyś stawiano ich wiele. W przeszłości bowiem zbierały obfite żniwo ospa, cholera i wszelkie inne zarazy. Były spowodowane głównie brakiem higieny i fatalnym stanem ówczesnej wiedzy medycznej. Zabobonna wiara w magię i czary również miały niemały udział.
     Na granicach wsi, aby rozprzestrzenianiu się zarazy zaradzić, stawiano przy  drogach drewniane krzyże karawak. Pisał o nich Zygmunt Gloger w „Encyklopedii staropolskiej". „Gdy w miasteczku hiszpańskim Caravaca zasłynął krzyż o dwóch poprzecznicach jako cudowny przeciwko morowemu powietrzu i stał się głośnym zwłaszcza r.1545 we Włoszech podczas zarazy morowej w mieście ówczesnego soboru Trydencie (uważany za skuteczny, kto się przed takim modlił lub go nosił) - wówczas pielgrzymi zaczęli przynosić do polski relikwiarzyki w kształcie małych krzyżyków tej samej formy i tak samo nazywanych. Pobożni w czasie morowego powietrza stawiali „karawaki" przy wsiach i miasteczkach, aby zaraza je mijała, i modlili się na książkach tak samo nazywanych.
     Niewiele jest już takich krzyży po drogach mazowieckich postało,  jednak nigdzie indziej na Mazowszu  nie ma takiej jak ta kapliczki, mającej chronić rozległą okolicę przez morowym powietrzem. postawiona została w XVIII wieku, po tym jak Bolimów i okolice nawiedził mór w 1713 roku. zmarła wtedy większość mieszkańców, a ci co przeżyli, opuścili swoje zapowietrzone domostwa.

 
Kapliczka choleryczna z Drążdżewa nad Orzycem
Kapliczka z Drążdżewa nad Orzycem.



Wciąż stoją po mazowieckiej prowincji kapliczki choleryczne. Jest ich trochę i są świadectwem tego, jak powszechną bywała w przeszłości  zaraza na mazowieckiej ziemi. „Ty zarazo!”, „Ty cholero!” Przed laty dosyć powszechne były to przekleństwa, rzucane wobec kogoś, kto mocno dopiekł rzucającemu. Ze wyrazy zaraza i cholera są rodzaju żeńskiego, częściej epitetem obdarzano kobietę. Groźne epidemie nawiedzały dawniej kraj bardzo często. Zakaźne choroby nazywane były wówczas powietrzem lub morem, najgroźniejsze były dżuma i ospa, jedna i druga były też zwane czarną śmiercią. Lęgły się zazwyczaj w czasie wojen. A tych w Polsce nie brakowało
    W Drążdżewie nad Orzycem jest kapliczka pomorowa. Żelazny krzyż kowalskiej roboty wieńczy kolumnę z tablicą. Na niej napis: „Offiara Naywyższemu na ubłaganie Maiestatu za zwolnienie plagi grasuiącey cholery w roku 1831”.

Złe powietrze, mór, czarna śmierć. Okropne słowa. Nie słyszymy ich przerażającego brzmienia, my, ludzie dzisiejszego świata. A przecież zbierały obfite żniwo w przeszłości ospa, cholera oraz wszelkie inne zarazy. Były spowodowane głównie brakiem higieny i fatalnym stanem ówczesnej wiedzy medycznej. Zabobonna wiara w magię i czary również miały niemały udział. Cholerę mógł sprowadzić tzw. cholernik. Bywało - jak opowiadano w XIX w. pod Czerskiem - że cholera przybierała postać kobiecą i podwieziona przez chłopa na wozie, przekraczała bezkarnie rzeki i granice wiosek.
    Na morowe powietrze nie było rady. Przychodziło często. Za często.  Książęta i królowie opuszczali wtedy swoje miejskie zamki i chronili się w swoich wiejskich rezydencjach. Mieszkańcom wsi i miasteczek pozostawała tylko modlitwa. Za opiekunów i obrońców ludności przed chorobami zakaźnymi uchodzili liczni święci, najbardziej św. Roch i wystawienie mu kaplicy zabezpieczało okolicę przed niebezpieczeństwem. Jeśli więc we wsi grasowała zakaźna choroba, a kapliczki blisko nie było, odbywano pielgrzymki nawet do dalszych okolic, gdzie znajdował się kościół pod wezwaniem św. Rocha. 


Kościół pod wezwaniem św.Rocha 
w Brochowie nad Bzurą 

Święty Roch w Polsce nigdy nie był, a jest jednym z ważniejszych świętych patronów polskiej wsi. Około trzech tysięcy kościołów i kaplic na świecie nosi jego imię. W Polsce są 63 kościoły pod wezwaniem św. Rocha, a ilość kaplic i kapliczek niepomiernie jest większa. Najlepszy dowlod, że zarazy hasały po naszej, polskiej ziemi, że potrzeba wznoszenia modłów o ochronę przed nimi była niezbędną potrzebą. 


      Perłą mazowieckiej architektury jest kościół obronny w Brochowie nad Bzurą. Jest pod w
ezwaniem św.Rocha (dokładnie: współwezwaniem, jeszcze św.Jan Chrzciciel patronuje tej świątyni). Przed świątynią czuwa figura świętego w kapliczce pośród brzóz, a we wnętrzu znajduje się obraz z jego przedstawieniem, oczywiście z torbą, z kosturem i w szacie  pielgrzyma. 
     Obecna budowla powstała w połowie XVI wieku, jest całkowicie oryginalna,  niepowtarzalna i to nie tylko w Polsce, w całej Europie również. Przez wiele lat wielu teoretyków architektury nie bardzo wiedziało, jak zakwalifikować kościół w Brochowie. Gotycki on, gotycko-renesansowy, czy tylko renesansowy, ewentualnie renesansowy. ale ze szczyptą gotyku w tle?  Wnętrze ma na pewno renesansowe, z zewnątrz wydaje się być gotycki i co do tego sporów być nie powinno. Ceglane baszty trzech wieżyc brochowskiej bazyliki jak zamkowe dominują nad płaską równiną okolicy. 


     
    Św.Roch urodził się we Francji w wieku XIV, a jego imię pochodzi od francuskiego >roche<, oznaczającego skałę. Rozdał swój majątek ubogim i sam, w ubogiej szacie, z pielgrzymim kosturem w ręce, jak najczęściej bywa przedstawiany, ruszył do Rzymu. Po drodze spieszył z pomocą zarażonym dżumą i wkrótce jego sława stała się tak wielką, iż musiał uciekać przed tłumem wielbicieli. Potem sam zaraził się dżumą. Życiorys świętego i jego relikwii są fascynujące. Nie wiem dlaczego tego patrona świątyni przydano i czy dopiero ta budowla go uzyskała, bo przed nią stały tu inne; pierwszy kościół w Brochowie powstał najprawdopodobniej przed 1113 rokiem, jeszcze za czasów Władysława Hermana.